لیلا صدقی، کارشناس ارشد پژوهش هنر در یادداشتی نوشت: تهران اگرچه بیش از هر چیز به عنوان پایتخت سیاسی و اقتصادی ایران شناخته میشود، اما در حوزه صنایع دستی نیز دارای پیشینهای ارزشمند است. از دوره قاجار و بهویژه پس از انتخاب تهران به عنوان پایتخت، بسیاری از هنرمندان و استادکاران از شهرهای مختلف ایران به این شهر مهاجرت کردند و کارگاههای هنری خود را در تهران برپا نمودند. به همین دلیل صنایع دستی تهران ترکیبی از هنرهای بومی، شهری و مهاجرپذیر است که به مرور زمان هویت مستقلی پیدا کردهاند.
صنایع دستی استان تهران را میتوان در سه گروه شهری، روستایی و عشایری طبقهبندی کرد. تنوع قومی و فرهنگی موجود در این استان باعث شده رشتههای متعددی از هنرهای سنتی در آن رونق داشته باشند. از مهمترین این رشتهها میتوان به شیشهگری، قلمزنی، خاتمکاری، سفالگری، خراطی، نقاشی روی شیشه، قالیبافی، سبدبافی و هنرهای چرمی اشاره کرد.
مهمترین و شناختهشدهترین صنعت دستی تهران، شیشهگری و آبگینه است. بسیاری از کارشناسان میراث فرهنگی، آبگینه را سوغات اصلی تهران میدانند. کارگاههای متعدد شیشهگری بهویژه در شهرری و جنوب تهران فعالیت دارند و محصولات متنوعی از جمله ظروف تزئینی، گلدان، چراغهای سنتی و آثار هنری تولید میکنند.
قدمت صنعت شیشه و بلور در تهران به حدود دو قرن میرسد و شهرری یکی از مهمترین مراکز تولید شیشه دستساز در کشور محسوب میشود. استادکاران این رشته با استفاده از کورههای سنتی، مواد مذاب شیشه را شکل داده و آثار هنری منحصربهفردی خلق میکنند. چراغهای لاله عباسی،ظروف آبگینه گلدان و تنگهای شیشهای، ظروف تزئینی رنگی، آثار تراش و نقاشی روی شیشه از آثار شاخص این صنعت است.
قلمزنی از هنرهای اصیل ایرانی است که در تهران نیز توسط استادکاران بسیاری انجام میشود. در این هنر با استفاده از قلمهای فلزی و چکش، نقشهای اسلیمی، ختایی، شکارگاه و نقوش سنتی بر روی ظروف مسی، برنجی، نقرهای و گاهی طلا ایجاد میشود. این هنر اگرچه خاستگاه اصلی آن اصفهان و شیراز است، اما سالهاست در تهران نیز به صورت حرفهای رواج دارد. محصولات شاخص آن سینی و بشقاب قلمزنی، گلدانهای تزئینی، تابلوهای قلمزنی وظروف پذیرایی سنتی است.
سفالگری از قدیمیترین هنرهای دستی ایران است و در تهران نیز کارگاههای متعددی در زمینه تولید سفال و سرامیک فعالیت میکنند. بسیاری از آثار سفالی تهران با تلفیق طراحی سنتی و مدرن تولید میشوند و در میان گردشگران محبوبیت زیادی دارند. ویژگیهای این هنر در تهران استفاده از خاک رس مرغوب، لعابکاری سنتی
نقوش الهامگرفته از معماری و هنر ایرانی و تولید ظروف تزئینی و کاربردی است.
خاتمکاری هنری است که در آن قطعات بسیار ظریف چوب، فلز و استخوان با نظم هندسی در کنار یکدیگر قرار میگیرند. این هنر در تهران به واسطه حضور استادکاران مهاجر از شیراز و اصفهان گسترش یافته و امروزه یکی از صنایع دستی پرطرفدار در بازارهای هنری تهران است. محصولات رایج این هنر جعبههای خاتم، قاب عکس، میز و وسایل دکوراتیو قرآن و دیوان حافظ خاتمکاری شده است.
در مناطق روستایی استان تهران، بهویژه در دماوند، فیروزکوه، ورامین و پاکدشت، قالیبافی و دستبافتههای سنتی همچنان رونق دارند. طرحهای این فرشها متأثر از سبکهای مرکزی ایران بوده و به دلیل کیفیت بافت و دوام بالا شناخته میشوند. محصولات شاخص آن نیز فرش دستباف، گلیم،زیلو وجاجیم است.
خراطی یکی از صنایع دستی مهم استان تهران است. در این هنر، چوب با دستگاههای سنتی تراش داده شده و به اشکال گوناگون تبدیل میشود. ساخت ظروف چوبی، پایههای تزئینی، قلیانهای سنتی و اشیای دکوراتیو از جمله تولیدات این رشته است.
نقاشی و تراش روی شیشه، هنر مکمل صنعت آبگینه محسوب میشود. هنرمندان تهرانی با ایجاد نقشهای سنتی و گلوبوتههای ایرانی روی ظروف شیشهای، آثاری خلق میکنند که هم جنبه تزئینی و هم کاربردی دارند.
هنرهای چرمی مانند ساخت کیف، جلد کتاب، تابلو و محصولات تزئینی چرمی از دیگر صنایع دستی فعال در تهران است. برخی کارگاهها با تلفیق چرم و نقاشی سنتی ایرانی، آثار منحصربهفردی تولید میکنند.
مهمترین مراکز عرضه و معرفی صنایع دستی تهران عبارتاند از بازار بزرگ تهران، بازار تجریش، موزه و فروشگاههای صنایع دستی مجموعه سعدآباد، موزه آبگینه و سفالینههای ایران، خانه صنایع دستی تهران، نمایشگاهها و جشنوارههای صنایع دستی فجر که هر سال در تهران برگزار میشوند.
با وجود ظرفیت بالای تهران در حوزه صنایع دستی، این هنرها با چالشهایی مانند افزایش هزینه تولید، کاهش تعداد استادکاران قدیمی و رقابت محصولات صنعتی مواجهاند. در مقابل، توسعه گردشگری فرهنگی، فروش اینترنتی و برگزاری جشنوارههای تخصصی میتواند به احیای این هنرها کمک کند.
اگر بخواهیم تنها یک صنعت دستی را به عنوان نماد تهران معرفی کنیم، «آبگینه و شیشهگری» مهمترین گزینه خواهد بود؛ هنری که امروزه به عنوان شاخصترین سوغات پایتخت شناخته میشود. در کنار آن، قلمزنی، سفالگری، خاتمکاری، قالیبافی، خراطی و هنرهای چرمی نیز بخشی از هویت فرهنگی و هنری تهران را تشکیل میدهند. صنایعدستی تهران تصویری از تاریخ، مهاجرت هنرمندان، تنوع فرهنگی و خلاقیت ایرانی را در دل پایتخت به نمایش میگذارد.
انتهای پیام/
نظر شما